Obywatel w greckiej polis

Get Started. It's Free
or sign up with your email address
Obywatel w greckiej polis by Mind Map: Obywatel w greckiej polis

1. Polis i jej mieszkańcy

1.1. Mianem Polis określano suwerenną wspólnotę którzy sami o sobie decydują bezpośrednio, a więc nie rządzą nimi struktury państwowe odrębne od społeczeństwa i dążące do reprezentowania interesów tego społeczeństwa.

1.1.1. Polis była również wspólnotą właścicieli ziemi, gdyż w okresie archaicznym tylko obywatele mogli posiadać grunty. Innych wolnych mieszkańców polis nie uważano za członków wspólnoty, a więc obywateli. Do wspólnoty nie zaliczano też niewolników ani ludności zależnej – ludzi przywiązanych do ziemi, ale mających prawo do własnego majątku (nie można było ich sprzedać, tak jak niewolników). Ilość ziemi posiadanej przez członka wspólnoty decydowała o jego przynależności do odpowiedniej grupy społecznej – arystokracji lub zwykłych obywateli.

1.1.2. Arystokraci początkowo rościli sobie prawo do władzy i decydowania nad polityką wspólnoty. Jednakże każdy obywatel, mężczyzna miał obowiązek służby wojskowej. Musieli uzbroić na swój koszt i jako hoplici walczyli w szyku falangi. Właśnie ukształtowanie się falangi hoplickiej, w której wszyscy obywatele byli sobie równi, stało się podstawą do zrównania praw politycznych wszystkich członków wspólnoty. Odtąd ogół obywateli tworzył zgromadzenie ludowe – instytucję podejmującą najważniejsze decyzje dotyczące całej wspólnoty. Rozciągnięcie praw politycznych na wszystkich członków falangi nie przyniosło rozszerzenia pojęcia obywatelstwa na innych mieszkańców polis. Wspólnota obywateli pozostawała grupą zamkniętą i tylko przez urodzenie można było się stać jej członkiem. Cudzoziemców, mieszkających w po-lis nawet od kilku pokoleń, nie traktowano jak obywateli, nie stawali się członkami wspólnoty. Po jakimś czasie zaczęto rozróżniać cudzoziemców, ci którzy stale zamieszkiwali polis, nazywani byli metojkami i zobowiązani byli do płacenia podatków i do służby wojskowej, a ci którzy przebywali w polis tylko przez jakiś czas, byli nazywani xenos.

2. Obywatel a państwo i jego ustrój

2.1. Rozwój praw obywatelskich wpływał na kształt ustroju, który panował w polis. Początkowo tylko zamożni mieszkańcy dysponowali pełnią praw politycznych. Z czasem jednak poszczególne państwa greckie nadawały obywatelstwo innym wolnym mieszkańcom polis, a nawet ludności zależnej. Decydujący w tym wypadku był fakt, że ludzie ci wywodzili się z rodzin, które mieszkały w państwie od zawsze. W tym czasie narodziło się przekonanie że wszyscy członkowie społeczeństwa powinni mieć udział w jego życiu politycznym.

2.1.1. Państwa w których prawo zasiadania w zgromadzeniu ludowym dostała nawet ludność nieposiadająca majątków ziemskich, nazywano demokracjami, a te w których tylko najbogatsi mieli prawa polityczne, nazywano oligarchiami.

3. Ateny czasów oligarchii

3.1. Ateny były drugą (po Sparcie) największą polis grecką, obejmującą swoim zasięgiem całą Attykę. Społeczeństwo ateńskie nie odbiegało pierwotnie od struktury ludności innych miast-państw. Tworzyli je właściciele ziemscy, zależni chłopi pracujący w majątkach najbogatszych obywateli, a także cudzoziemcy i niewolnicy. Większość ziemi oraz władzę w państwie skupiali w swoich rękach eupatrydzi, piastowali oni wszystkie najwyższe urzędy, a po zakończonej kadencji wchodzili w skład rady zwanej aeropagiem, a rola zgromadzeń ludowych była znikoma. Pod koniec VII w. p.n.e. w Atenach zapanował głęboki kryzys agrarny. Eupatrydzi szybko się bogacili, czerpiąc zyski z uprawy ziemi i zapewne handlu plonami. W tym czasie pogorszyło się położenie mniej zamożnych obywateli. Niektórzy z nich tracili majątki, inni zaciągali u arystokratów pożyczki pod zastaw ziemi lub osobistej wolności. Nie będąc w stanie spłacić rosnących długów, najpierw traci-li ziemię, a potem stawali się niewolnikami, których najczęściej sprzedawano poza Attykę. Taka sytuacja prowadziła do napięć społecznych, których konsekwencje trudno było przewidzieć.

3.1.1. W 594r. p.n.e. ateńska arystokracja upoważniła Solona do przeprowadzenia istotnych zmian w państwie. Aby poprawić sytuację społeczno-ekonomiczną znacznej części obywateli, Solon ogłosił jednorazowe umorzenie wszystkich długów (tzw. strząśnięcie długów) zabronił na przyszłość zaciągania ich pod zastaw osobistej wolności swojej lub członków rodziny. Obiecał też wykupić z niewoli tych Ateńczyków, którzy popadli w nią za długi. Dodatkowo nadał wolność zależnym chłopom, ale nie przyznał im praw obywatelskich, o co później się upomnieli. Jednak najważniejszą reformą wprowadzoną przez Solona był podział obywateli na cztery klasy majątkowe w zależności od dochodów wyrażanych w wysokości plonów. Powiązał on też przynależność do grup majątkowych z uprawnieniami i obowiązkami politycznymi obywateli. Od tej pory prawo dostępu do urzędów mieli przedstawiciele trzech pierwszych klas, a najwyższe urzędy gwarantowano najbogatszym. Jednocześnie członkowie tych trzech klas byli zobowiązani do ponoszenia ciężarów podatkowych na rzecz państwa oraz do służby wojskowej. Natomiast teci – obywatele IV klasy – byli pozbawieni wszelkich praw politycznych, ale zwolniono ich ze świadczeń podatkowych i służby wojskowej.

4. Rozszerzenie obywatelstwa - reformy Klejstenesa

4.1. Napięta sytuacja, której nie rozładowały reformy Solona, pozwoliła na przejęcie władzy przez Pizystrata, a następnie przez jego synów. Dopiero obalenie tyranów umożliwiło przeprowadzenie kolejnych zmian. Ich inicjatorem w 508 r. p.n.e. stał się Klejstenes, który przedstawił swoje projekty zgromadzeniu, a ono je przyjęło, zyskując przy okazji miano najważniejszej instytucji politycznej w ateńskiej polis. Najważniejszą reformą wprowadzoną przez Klejstenesa było nadanie obywatelstwa kolejnym grupom mieszkańcom Atenom, otrzymali je teci oraz metojkowie. Klejstenes powołał również Radę Pięciuset – nowy organ władzy, do którego kompetencji należało m.in. przygotowywanie obrad zgromadzenia i kontrolowanie urzędników. Przypisuje się mu również wprowadzenie ostracyzmu, czyli procedury politycznej, która miała zabezpieczyć zreformowany przez niego ustrój polityczny przed powrotem tyranii. Ostracyzm przyjął formę sądu społecznego pozwalającego na usunięcie z życia politycznego Aten tych osób, które zdobyły na tyle silną pozycję, że mogłyby przejąć władzę w państwie.

4.1.1. Zmiany polityczno-społeczne zaproponowane przez Klejstenesa dały podstawy do rozwinięcia się w Atenach ustroju demokratycznego, w którym najważniejszą rolę odgrywało zgromadzenie wszystkich obywateli.

5. Obywatel w czasach Peryklesa

5.1. W 451 r. p.n.e. wybitny polityk Perykles (ok. 495–429 p.n.e.) wprowadził ustawę regulującą zasady otrzymania obywatelstwa w Atenach. Zgodnie z nią, żeby uzyskać obywatelstwo i mieć prawo zasiadania w zgromadzeniu, trzeba było urodzić się z małżeństwa dwojga obywateli (ojca i matki będących Ateńczykami) i uzyskać pełnoletność, a żeby wziąć udział w zgromadzeniu, nie tylko musiał ukończyć 18 lat, ale jeszcze odbyć dwuletnią służbę wojskową. Zdobycie obywatelstwa przez cudzoziemca było od tej pory możliwe tylko w wyjątkowych przypadkach. Wszyscy obywatele mieli obowiązek obrony państwa, ale już tylko najzamożniejsi zostali obciążeni liturgiami – opłatami na ważne cele publiczne, takie jak: utrzymanie okrętów wojennych, organizowanie świąt czy spektakli teatralnych. Z drugiej strony wszyscy obywatele na równych prawach zasiadali w zgromadzeniu, ale trudno sobie wyobrazić wybór na wysoki urząd państwowy osoby o niskim statusie majątkowym. Ważne urzędy powierzano najczęściej najbogatszym. Aby podkreślić ideę równości wszystkich obywateli w życiu publicznym, dla najuboższych wprowadzono opłaty za udział w posiedzeniach zgromadzenia, w pracach Rady Pięciuset czy za pełnienie niektórych urzędów. Z instytucji obywatelstwa wynikały też inne korzyści, jak prawo posiadania ziemi, uczestnictwo w rozdawnictwie zboża w czasach kryzysu gospodarczego czy utrzymywanie na koszt państwa dzieci obywateli, którzy polegli na wojnie. Wyróżniało to obywateli ateńskich spośród wszystkich mieszkańców polis.

5.1.1. W Atenach obywatel mógł także utracić swoje prawa. Służyła do tego atimia (z gr. pozbawienie czci, hańba) – częściowe lub całkowite odebranie przywilejów obywatelskich, oznaczała ona degradację obywatela z punktu widzenia ideałów demokratycznych polis.