Get Started. It's Free
or sign up with your email address
Rocket clouds
Te Whariki by Mind Map: Te Whariki

1. TATOU KATOA TATOU KA TOA- Ki au nei kua penei ke te whakahau o tatou a Ngai Maori- he whakaaro mo te katoa, kaua noaiho mo te kotahi. Kei a tatou katoa o tatou ake pukenga hei whakakaha i te iwi, ma te iwi tatou katoa ka ora.

2. 'Kotahi te kakano, he nui nga hua o te rakau'

2.1. He maha nga ratonga kanorau

2.1.1. He mohio ki nga tini o Aotearoa, ahakoa tona ahurea, tona haahi, aha ranei- he wahi ano mo ou ake ako ki konei.

2.2. He tokomaha, he rereke, nga momo hanga, nga mana whakahaere, nga matapono, nga kaupapa whakahaere o tena, o tena.

2.2.1. Ka haere te wa, ka tipu ake, ka panoni hoki enei, hangai ana ki nga kaupapa, nga peehitanga o te wa.

2.3. Ko te nuinga o nga wahi poipoi mokopuna:

2.3.1. Punga Hapori:

2.3.1.1. Community Based Kindergaten

2.3.1.1.1. Staffed by teachers

2.3.1.2. Parent led Playcentres

2.3.2. Punga Kainga

2.3.3. Punga Hohipera/Hauora

2.3.4. Punga Putahi

2.4. Ka mahi ngatahi ki :

2.4.1. Nga kura

2.4.2. Nga wahi hauora

2.4.3. Te Hapori

2.5. He tino Aro, hei arahi i te kaupapa o te whakatipu tamaiti:

2.5.1. Nga Aheitanga: Accessibility

2.5.2. Nga Uara: Values

2.5.3. Tona Ahurea: Culture

2.6. Ko ta Te Whariki, he whakakao, he whakahonohono:

2.6.1. Ma te whakatakoto matapono hei arahi i te whakatipu tamaiti

2.6.2. Nga whenu e whakatinana ana i nga whanonga matauranga

2.6.3. Nga whainga hei tautoko i nga taiao ako, nga whainga ako hoki

2.7. Ko te tumanako, ki a whakamahia ai a Te Whariki ki roto i nga Whare poipoi Tamaiti hei punga mo te whakamahere me te whakatakoto he marautanga hangai ana ki te hapori me ona ake whainga matua. Ma te ringa kaha o nga matua, o nga tamariki mokopuna, kaiako ma, whanau ma hei whakato, hei whakatipu i tenei kaupapa hirahira te whangai Matauranga ki o tatou kawai whakaheke, ki a tu kaha, ki a tu maia ai ki tona ao.

2.7.1. He ahua orite hoki nga Kohanga Reo. Tokorua nga tino rereketanga. Tuatahi mai, ko te reo me ona tikanga te tino ngako o tenei kaupapa te Kohanga Reo. Tuarua mai, he titiro ki te hauora, ki te oranga tonutanga o te whanau katoa, kaua noaiho ko te tamaiti anake.

2.7.1.1. Ko ta Tauiwi ma, he aro noaiho ki tona ake iho whanau, atu i te haahi, ko te nuinga kare e aro ki nga hononga whakapapa a-hapu, a-iwi mai.

2.7.2. He wahanga ano kei reira hei tautoko i te poipoi i nga Tamaiti Pasifika. Kua whakatakotohia nga tikanga, nga tohutohu hei arahi i te mahi ngatahi ki nga whanau, a'iga ranei.

2.7.2.1. Fa'aSamoa: the Samoan way

2.7.2.2. Faka-Tonga: the Tongan way

2.7.2.3. Faka-Tokelau: the Tokelauen way

2.7.2.4. Faka-Niue: the Niue way

2.7.2.5. Akano'anga Kuki Airani: the Cook Islands way

2.7.2.6. Vaka-Viti: the Fijian way

2.7.3. Ka mahi ngatahi nga kaiako, nga whanau, me te hapori

2.7.3.1. Ki a mohio ai, ki a whakakore ai i enei tau arai

3. 'Ehara taku toa i te toa takitahi engari he toa takitini'

3.1. He Marautanga mo te katoa!

3.1.1. Ano nei he marautanga mo te katoa ahakoa no hea, ahakoa nga matapono, nga hanga whanau, nga uara, nga haahi- ma te Whariki e whakamana i enei mea katoa.

3.1.1.1. Ka whakamanahia te ako tahi, ma te hikoi tahi ki te whawha i tona ao.

3.1.1.1.1. Ma te kaiako e whakakaha, e poipoi, e whangaihia, e whakanuihia i te tamaiti. Ko ia hoki hei whakarite, hei tautoko i nga akoako hangai ana ki nga painga, ki nga mea ngakaunuitia e te tamaiti.

3.1.1.2. Ka takaturia te taiao me nga ahuatanga whakaako ki a hangai ki te tauira ako.

3.1.1.2.1. Ka whakakorehia nga tau arai ki a whaiwahi nga akoako

3.1.1.3. Mo tatou o Ngai Maori, e kiia nei ko wa tatou tikanga era kua whakatinanahia ki roto o enei korero, o tatou matapono kua whakarauikahia hei putaketanga mo tenei marautanga

3.1.1.3.1. Ko te tumanako ka whakawhanaungahia, ka poipoia te hononga o te kaiako ki te mokopuna/tamaiti

3.2. 'A tona wa'

3.2.1. Piripoho: Infants

3.2.1.1. Whanautanga mai- 18marama te pakeke

3.2.1.1.1. Koinei te wa pai ki te whakakaha ake i nga akoako o te tamaiti. Ko nga kakano i whakatohia i tenei wa nga putaketanga mo te akoako ki a haere te wa.

3.2.1.1.2. Mo te nuinga, koinei te wa ka uru atu nga tamariki ki nga whare Poipoi tamariki

3.2.1.1.3. E tipu, e rea

3.2.2. Konakunaku: Toddlers

3.2.2.1. 1-3 tau te pakeke

3.2.2.1.1. Koinei te wa kua timata te tamaiti ki te whakauu i tona mana motuhake. Kua hiahia te whawha i tona taiao me tona rangatiratanga.

3.2.2.1.2. Me rahi nga mea angitu hei ahei te whawha me te whiwhi wheako whai hua. Ma tenei ka taea te hono atu ki te tangata, ki te wahi, ki te taputapu ranei.

3.2.2.1.3. E tipu, e rea

3.2.3. Kohungahunga: Young Children

3.2.3.1. 2 1/2 tau- tae noa ki te taenga atu ki te kura

3.2.3.1.1. Kua timata e ia te uiui, me te whakamatautau i nga ahuatanga katoa o tona ao. Kua pupu ake he ingo ki a mohio, ki a whakatau i ia wheako, ia ahuatanga kua kitea, kua rongo, kua pangia ki te tamaiti.

3.2.3.1.2. Ko te nuinga o nga akoako he parekareka, he hakoakoa ki te ngakau. ki roto o enei ahuatanga takaro, he akoako,ahakoa te mahi. Ki te takaro, parekareka, ka whakaorahia te ngakau o te tamaiti, ka tau te ahua o te haumarutanga me te tautoko. Ka taea hoki te whakaatu i nga ahuatanga manaaki tangata, ahakoa ko wai, te tohatoha me te tiaki. Ka mohio hoki ia ki nga whakataunga o te mahi a roopu, ka kaha hoki te noho motuhake ina tae mai te wa. Ko te mea nui ko te tautoko i te tamaiti i roto i nga mahi katoa, me te whakamahi i nga ahuatanga ngakaunuitia te tamaiti ki bte whakatau i nga akoako.

4. 'Tu mai e moko. Te whakaata o o matua. Te moko o o tipuna'

4.1. Ma te whariki e whakato te kaha ki roto i te mokopuna, ki te ako, kia pakari ai tana tipu.

4.1.1. ka poipoia, ka whangaia te mana o te tamaiti, ka tautoko hoki i te whakamana o etahi atu. Ko te whakaaro nui ki a tatou o Ngai Maori, he mana to te tamaiti, i heke mai ki a ia no ana tipuna. E kore e ngaro. He hangai ana enei korero me enei whakaaro ki nga korero o roto o te New Zealand Curriculum.

4.2. Ma te whariki e whakaata te kotahitanga o nga whakahaere katoa mo te ako a te mokopuna, mo te tipu o te mokopuna.

4.2.1. He orite hoki te ngako o nga korero nei ki nga whakaaro i puta atu i Te Whare Tapawha. Ara, ko te tino aro ki nga ahuatanga o te wairua, era mea kare e kitea, engari he nui hoki ki roto o te ao ao Maori, ki te whakatipu tamaiti. Ko te wairua tera e e whakamana ana, e whakahonohono ana i era momo wahanga katoa ahakoa te wa, ahakoa ki hea. He hangai ana enei korero me enei whakaaro ki nga korero o roto o te New Zealand Curriculum.

4.3. Me whiri mai te whanau, te hapu, te iwi, me tauiwi, me o ratou wahi nohonga, ki roto i te whariki, hei awhina, hei tautoko i te akoranga, i te whakatipuranga o te mokopuna.

4.3.1. Ka mau kaha ake nga akoako hangai ana ki te ao o te tamaiti- ko enei matauranga, tona ahurea, nga hononga ki tona hapori me tona taiao nga ahuatanga hei whakakaha ake i nga akoako o te tamaiti i roto i ona mahi katoa, ahakoa te aha. Ka marama hoki ia ki nga hiranga o te hononga ki te tangata, ki te whenua, ki te kaupapa, hei hanga he momo waiaro tautoko, waiaro tauawhi hoki ki roto i te tamaiti, i te tangata, i te katoa, mo te katoa. He hangai ana enei korero me enei whakaaro ki nga korero o roto o te New Zealand Curriculum.

4.4. Ma roto i nga piringa i nga whakahaere i waenganui o te mokopuna me te katoa, e whakato te kaha ki roto i te mokopuna ki te ako.

4.4.1. Ko nga hononga ki te tangata, ki te whenua, ki te taiao nga ahuatanga hei whakakaha, hei whangai hoki i te tamaiti ki nga matapono o te kaitiakitanga, te whai maramatanga ki nga mahi me nga whakaaro Maori ekiia nei ko te aroha, te whanau me te kaupapa o te tuakana/teina. Ma enei momo tuahua ka whakatohia nga kakano o te tika, o te pono me te maramatanga ki te tamaiti, me te mohio kei a ia ano te tikanga mo tona kaha ki te aro ki enei hononga.

5. He pai te tirohanga ki nga mahara mo nga ra pahemo engari ka puta te maramatanga i runga i te titiro whakamua.

5.1. Ko enei tokorua, te ngakau ako me te kaupapa whakaaro ka noho hei kinaki i a raua tahi. Ko te ngakau ako hei arahi i nga kaupapa whakaaro, ma enei ka puta ko nga mahi akoako.

5.1.1. Ngakau Ako

5.1.1.1. Koinei nga momo waiaro hei tautoko i te ako o te tamaiti, whai tonu atu ko nga pukenga ki te whakatau, ki te whakamarama ki a ia ano, ki te whai angitu hei wheakohia nga ahuatanga o tona taiao. Ko enei momo waiaro ka taea te panoni hei pukenga tautoko i a koe e tipu ana, kare e ngaro. He mea hei poipoi ki te awhina i te tamaiti, tangata, ki te mau kaha tonu ki nga akoako. Kai roto hoki o enei nga matapono ahurea, te nuinga e hangai katoa ki te poipoi, te manaaki, te tautoko me te whakakaha ake i nga whakawhirinakitanga, nga hononga hoki ki te tangata me te taiao o ona akoranga.

5.1.2. Kaupapa Whakaaro

5.1.2.1. He kaha panoni nga whakaaro me nga whakatau o te tamaiti. I a ia e tipu ana, ka taa mai te matauranga mai ona ake wheako ki te whakamarama i tona ao. ki a tipu ake te tamaiti, ka panoni haere ona whakaaro hangai ana ki nga wheako hou kua pa mai ki a ia. Ka whakakiikii kete, ka hohonu ake nga whakaaro, ka whakawhanui hoki nga hiahia i te mea kua wheakotia nga ahuatanga tauhou, na, kua whakatauria, kua marama hoki te tamaiti, na kua whakamahia tana whakatau.

6. 'Te manu kai ana i te miro, nona te ngahere; te manu e kai ana i te matauranga nona te ao'

6.1. New Zealand Curriculum

6.1.1. He orite ano hoki nga tokorua nei i te mea kua whakatauhia te taiao ako me nga aheitanga, me te whakamahi i nga matauranga e mohiotia, e waia, e rata ana te tamaiti. He hangai ana nga kaupapa e rua nei ki nga matapono orite, a, e ahu orite hoki ana nga tokurua nei ki te hiranga o nga uara ako. Ko te tino kaupapa o enei tuhinga, ahakoa te whakatakoto o nga kupu, he rite ki era korero o Te Whariki, o te Marautanga hoki, ko te whakatipu tamaiti, tokatu ki tona ahurea, kua rata ki te whakahaere o tenei ao hurihuri. Ae e tika ana ko te tirotiro o te New Zealand Curriculum he tautoko i nga tangata katoa ki raro o te maru ko Aotearoa ke te ahurea. Heoi ano, ka tutika tonu nga kaupapa whakahaere o te New Zealand Curriculum ki era o Te Whariki me te Marautanga.

6.2. Te Marautanga o Aotearoa

6.2.1. Kua whakararangihia nga matapono o nga kaupapa e rua nei, i te mea mo te hiahia ki te whakatipu tamaiti kua tau kua rata hoki ki tona ao. Ka whakanuia tona ahurea ki roto i ona mahi katoa, he tokatu hoki te tamaiti ki roto i ona tikanga, ano hoki, ka taea hoki te tamaiti te whakamahi i nga taputapu, nga reo me nga ahuatanga tauhou, kirihou ki a ia ki te mau kaha, ki te whakapaaho i nga akoako. Ki roto i nga whainga whanui mo te tamaiti i a ia e tipu ana, he orite hoki te Marautanga nei ki tera o te New Zealand Curriculum, o Te Whariki hoki, ara ko te whakatipu tamaiti kia tu kaha ia ki roto i tona ao. Ko te rawe o te Marautanga nei ki au, ko tana whakanui i nga ahuatanga hei whakarangatira i te tamaiti, ko tona ahurea tena, ko nga whakapono, nga matapono, tona whanau, tona hapu tona iwi. Ko enei nga ahuatanga ka whakanuia, ka poipoia, ka whakamahia ki roto o nga akoako.

7. Kia heke iho ra i nga tupuna, katahi ka tika

7.1. Ko te marautanga me nga tuahua ako nga mea hei awhina i te kaiako ki te whakarite i a ia ano, ona akoranga kua whakatakotohia mo nga akomanga, he wa ano ki te whakarautakihia nga whainga ako ki a rata hoki te kaiako ki ona mahi. Ka arahina hoki ki nga matapono, nga kaupapa whakahaere ki a whakangunuhia te ngakau tapatahi o nga akoako. kei ia kaupapa whakahaere ona ake ahuatanga hei whakakaha i te tamaiti, hei whakamana i te tangata ahakoa ki hea, ahakoa ko wai. Ko nga tino painga o enei ka taea te hari atu ki hea mai, ka whakahaerehia nga mahi hangai ana ki nga kaupapa whakahaere,ka taea, ka tau, ka rata. Katoa o enei, ka puta i nga korero o nehe hangai ana ki nga mahi o enei ra. Ko te katoa o enei korero i takea mai ki nga Matapono, nga whakapono me nga wawata i heke mai, i takoha mai e o tatou matua tipuna. Ko ratou i whakatakoto i te manuka, i takahi i te ara ki te whakakiikii kete me te whai i te matauranga. Ko Apirana Ngata tera e korero mai ana mo nga tumomo mahi, era ao e rua ki a whai ina hiahia ana koe ki te noho ora ki tenei ao hou. Ahakoa mai raa ano aua korero rongonui i takoha mai ki a tatou, he paanga tonu ki tenei wa. Ahakoa kua tae mai he ra hou, kei reira tonu nga ohoreretanga o apopo e noho kirihou ana ki a tatou. Ahakoa tenei, kua mau tonu enei ahuatanga i enei ra, a, kua whakatakotohia ki nga mahi o enei ra, kua whakahangaihia ki nga ahuatanga o te whakaako tamaiti, kua tapaina hei whakaaro Kaupapa Maori. Kua whakarauikahia etahi whakaaro, etahi Tuahua Mahi, Kaupapa Mahi o etahi tangata, puta noa te ao, ko ratou ma i tu rangatira, i rongonui ana te ao ki wa ratou mahi. Nui nga hua i puta i wa ratou Whakaaro, a te nuinga i whakatinana ki nga wahi katoa o te ao. Kua taangia nga ahuatanga hangai, kaingakau hoki ki wa tatou ake matapono ki te whakatipu tamaiti, kua whakamahia hei putake ki te whakahaere i nga wahi poipoi tamariki.

7.2. He wahanga ano hei aata tirotirohia e nga kaiako, ara ko nga mahi whakaata whakaaro. He wa ano tenei mo te tangata ki te noho, te ataa whakaarohia nga mahi, te wetewetehia i nga korero, i nga mahi, i nga whakaaro, ki a ata tirotiro, ki a ata whawhahia e te tangata. he wa whakapakari ake i nga mahi, he wa mou ano ki te panoni i wo ahuatanga mahi, i wowhakaaro- Ehara i te mea ki te whakahe he whakaiti i te mahi, te tangata, te kaupapa ranei, engari ano, he wa hei tipu, hei whakakiikii kete. Ka noho tera tangata ki te ata tirotiro, te ata whakahe, ki a mohio ai he aha hoki nga mahi i tutuki pai ai. He wa ano ki te ataa tiro ki nga mahi i whakahaerehia i taua ra, taua wiki, taua wahanga hoki. He wa ki te noho me te ata whakaarohia mo te haere o te ra, ina te mohio kare hoki he wa pera i a koe e whakaakoako ana. He whakamaumaharahoki ki era kaiako, kare e oti te ako. Ia ra he akoako hou kei te haere he ahuatanga ano kei te whai, he mea angitu ki te whakakiikii kete me te toha matauranga.